شب چله نماد پیروزی نور بر تاریکی

سخنرانی محمدجواد خاوری، پژوهشگر و نویسنده افغانستان در ویژه برنامه شب چله و در ششمین نشست ادبی، فرهنگی و هنری کاریز

شب یلدا چه ویژگی یا ظرفیتی دارد که مورد توجه انسان‌ها در اعصار و فرهنگ‌های مختلف قرار گرفته و به یک آئین تبدیل شده است؟ طبعاً تنها جنبهٔ طبیعی آن چنین ظرفیتی را ندارد، بلکه مهم ظرفیت معنی‌دهی نمادین آن است. درست است که یلدا بلندترین شب سال است، اما اهمیت آن نه در طولانی بودن آن، بلکه در پایان یک روند است. در شب یلدا روند استیلای تاریکی متوقف و بازگشت روشنایی آغاز می‌شود. همین دگرگونی نمادی از زایش نور در اوج تاریکی و پیروزی نیکی و امید است.

تاریکی و روشنایی؛ دوگانه‌ای جهان شمول
«تاریکی» و «روشنایی» دو عنصر اصلی و نمادین این شب است. در تمام فرهنگ‌ها، تاریکی نماد شر و روشنایی نماد خیر است. جهان، میدان مبارزه میان تاریکی و روشنایی است. انسان که میان این دو نیرو در نوسان است، خواهان پیروزی خیر است. شب یلدا این پیروزی را تمثیل می‌کند. به همین خاطر نزد انسان‌ها جایگاه ویژه داشته است. هرچند انسان‌ها در عصر باستان نگاه طبیعی به چله داشتند و آن را فقط به عنوان انقلاب زمستانی در نظر می‌گرفتند، اما از زمانی که به معنی پدیده‌ها توجه کردند، شب چله یک شب نمادین با معنایی والا تلقی شد.

چله در آیین‌ها و باورهای تاریخی

در دوره‌ای که انسان به خورشیدپرستی روی آورد، شب چله به عنوان شب زایش خورشید، اعتبار یافت. خورشید نه تنها یک گوی آتشین که سمبلی از زندگی و پاکی بود. در دورهٔ میترائیسم یا مهرپرستی، شب چله به اعتبار معنی نمادین خود، شب زایش میترا، که ایزدپیمان، راستی و نور بود، مقدس شمرده می‌شد. در دورهٔ زردشتی، یلدا همچنان جایگاه نمادین خود را دارا بود. دوگانهٔ نور و تاریکی یا خیر و شر، اساس آئین زردشتی است که به عنوان دو نیرو، جهان را در اختیار دارند و در نبرد برای استیلای مطلق بر آن هستند. شب یلدا به عنوان نمادی از پیروزی نور بر تاریکی با غایت آئین زردشتی، که پیروزی اهورا بر اهریمن باشد، مطابقت دارد. در دورهٔ اسلامی نیز شب یلدا جایگاه خود را حفظ کرد. نور و ظلمت یا خیر و شر مفاهیمی هستند که در آموزه‌های اسلامی دارای مصداق هستند. طبق آموزه‌های این دین کسانی که ایمان می آورند از ظلمت به روشنایی گام می‌گذارند. در واقع روشنایی نماد رستگاری و تاریکی نماد گمراهی است. شب یلدا با نقش نمادین خود منافاتی با آموزه‌های اسلامی نداشت. به همین خاطر باقی ماند و تاکنون به عنوان یک آئین فرهنگی و سنتی تجلیل می‌شود.

نام‌ها و ریشه‌ها
«شب چله» نام کهن‌تر و «شب یلدا» پسین‌تر است. واژهٔ یلدا که از زبان سریانی آمده، به معنی «زایش» است. این نام، ناظر به نقش نمادین این شب است. واژهٔ چله از عدد چهل گرفته شده و ناظر به وضعیت طبیعی آن شب است که سرآغاز چلهٔ زمستان است. در افغانستان بیشتر «شب چله» رایج است. در میان مردم هزاره «شب روز‌ْوازگشت» هم گفته می‌شود.
شب چله در عین اینکه شب زایش نور است، شب آغاز چلهٔ زمستان و سرما نیز است. این تقارن ممکن است متناقض‌نما به نظر برسد، اما در واقع حاوی جنبه نمادین دیگری است. هر تغییر روند یا دگرگونی به معنی تغییر آنی و کامل نیست. فقط یک جرقهٔ امیدبخش است. اما این جرقهٔ امیدبخش در ابتدا با سختی و دشواری همراه است. پس از سپری شدن دشواری اولیه است که گشایش روی می‌دهد. شب چله هم در عین اینکه حاوی بازگشت خورشید است، چلهٔ زمستان را نیز همراه دارد. پس از گذشتن چله زمستان، بهار فرا می‌رسد و دنیا را سبز و خرم می‌کند. در فرهنگ عامه، زمستان دو چله دارد. چله کلان و چله خُرد. چله کلان، چهل روز است و چله خُرد، بیست روز که مجموعاً شصت روز می‌شود. با گذشت این شصت روز کم‌کم گرما و بهار رخ می‌نماید.

آیین‌ها و نمادهای شب چله
مراسم و اعمالی که در شب چله اجرا می‌شود ممکن است در نقاط مختلف تفاوت‌های جزئی داشته باشند، اما در کلیت خود دارای عناصر مشترک است که عبارتند از: شب‌نشینی، دورهمی، خوردن غذای خوب از جمله هندوانه و انار، اهدای تحفه به نوعروسان و نیز قصه‌گویی و خواندن دیوان حافظ و کتاب‌های دیگر مثل «شاهنامه»، «دیوان بیدل» و «حملهٔ حیدری». هر کدام این اعمال دارای معانی نمادین هستند که به شب چله ارزش و اعتبار می‌دهند.

یلدا و کریسمس؛ ریشه‌ای مشترک
آئین کریسمس در کشورهای غربی و مسیحی خاستگاه مشترک با آئین شب یلدا دارد. پیش از مسیحیت، میترائیسم از شرق به غرب توسط بازرگانان و سربازان انتقال یافت و از قرن اول پیش از میلاد تا قرن سوم، آئین مسلط امپراطوری روم و بخش‌هایی از اروپا شد. در قرن سوم که مسیحیت، دین رسمی امپراطوری روم شد، شب چله که شب زایش میترا بود به شب تولد مسیح نسبت داده شد و آئین‌های یلدایی به صورت آئین کریسمس باقی ماند. عناصری مثل آتش یا شمع، رنگ سرخ، دورهمی و شب‌نشینی و خوردن غذاهای مخصوص، عناصر مشترک میان شب چله و کریسمس است.