پاسداشت از خدمات فرهنگی مهتاب ساحل در پنجاه و نهمین حلقۀ ماه
کانون ادبی فرهنگی کلمه و خانه ادبیات افغانستان، در روز پنجشنبه 11 تیر/ سرطان 1405 در پنجاه و نهمین حلقه ماه، از خدمات فرهنگی مهتاب ساحل قدردانی کردند. این نشست با حضور چهرههای فعال ادبی و فرهنگی هر دو نهاد، علما، شاعران، دانشجویان و دیگر علاقهمندان فرهنگ و هنر در حوزه هنری قم برگزار شد.
آصف جوادی، پژوهشگر و از شاعران پیشکسوت کانون کلمه، گردانندگی این نشست را به عهده داشت. وی ضمن خوشامدگویی به حضار و خوانش کارنامۀ ادبی مهتاب ساحل، از سخنران اول نشست برای سخن گفتن دعوت کرد.
زهرا زاهدی شاعر و نویسنده، اولین سخنران برنامه بود. وی گفت: قدردانی و پاسداشت سرمایههای ادبی و فرهنگی، در کنار دیگر فعالیتهای خانه ادبیات افغانستان، یکی از اهداف خانه ادبیات از گذشته تاکنون بوده است؛ که پیش ازین به صورت ویژه در «جشنواره قند فارسی» با تمرکز بر چهرههای صاحبنام و اهالی قلم افغانستان انجام شده است و اکنون نیز در قالب گفتوگوها، دیدارها و برنامه «سفر کلمات» و دیگر برنامهها تداوم دارد. اینک این برنامه مشترک نیز که به اهتمام کانون ادبی کلمه و خانه ادبیات افغانستان برگزار شده است، ادای دینی به وظیفه ما در قبال فرهنگ و ادبیات کشور است.
به گفته او بانو مهتاب ساحل، پیش از حضور وی در تهران و آغاز مسئولیت خود در مؤسسه فرهنگی اکو، از شاعران موفق و جوان افغانستان بهویژه در شعر معاصر زنان افغانستان به شمار میرود و کارنامه درخشان ادبی وی گواه این مطلب است.
وی با اشاره به همزمانی آغاز مسئولیت بانو مهتاب ساحل در مؤسسه فرهنگی اکو با سقوط کابل و روی کار آمدن طالبان، این مقطع را یکی از دشوارترین دورههای تاریخ معاصر افغانستان توصیف کرد. به گفته او، تحولات سیاسی و اجتماعی این دوره، گسست دوبارهای درعرصه فرهنگ، ادب، هنر و علم ایجاد کرده و موجب مهاجرت گسترده سرمایههای فرهنگی، علمی و هنری افغانستان شده است. وی همچنین با اشاره به تداوم فشارها بر نخبگان، هنرمندان و اهل فرهنگ، حذف زنان از عرصههای اجتماعی و آموزشی، و نادیدهگرفتن دستاوردهای گذشته و به انزوا راندن سرمایههای جمعی را از پیامدهای منفی حکومت کنونی افغانستان برشمرد.
وی اشاره کرد؛ درک و شناخت بستر تاریخی که اکنون ما در آن قرار داریم، برای اهل فرهنگ و هنر مسئولیتی مضاعف ایجاد کرده است. او پایداری، استمرار فعالیتهای فرهنگی و هنری و خلق اثر در چنین شرایطی را جلوهای از مقاومت، بهویژه مقاومت زنان، دانست و افزود که مقاومت تنها در عرصههای سیاسی معنا نمییابد، بلکه آفرینش شعر، داستان، روایت کردن، تولید موسیقی، نواختن ساز و هرگونه فعالیت فرهنگی و هنری نیز شکلی از ایستادگی و مقاومت در برابر محدودیتها به شمار میرود.
او افزود که با وجود دشواریهای کار اجرایی و تأثیر آن بر آفرینش هنری، مهتاب ساحل در کنار انجام مسئولیتهای فرهنگی خود در مؤسسه فرهنگی اکو، از آفرینش ادبی نیز بازنماند و مجموعه شعر «همزخم» را در تهران منتشر کرد؛ اثری که نشاندهنده تداوم فعالیت ادبی او در یکی از دشوارترین مقاطع تاریخ معاصر افغانستان است.
زاهدی در تشریح دستاوردهای بانو مهتاب ساحل در مؤسسه فرهنگی اکو، به نقش مؤثر و شایسته او در دیپلماسی فرهنگی، تقویت پیوندهای فرهنگی میان ملتها، حفظ و معرفی میراث فرهنگی و ادبی افغانستان و گسترش همگرایی فرهنگی اشاره کرد. به گفته او، برگزاری چندین نشست با عنوان «شب افغانستان»، نشستهای تخصصی در حوزه ادبیات و فرهنگ افغانستان، برپایی نمایشگاههای هنر و صنایع دستی و اجرای برنامههای متعدد فرهنگی، از دستاوردهای مهتاب ساحل در تقویت همگرایی بینمنطقهای در دوران مسئولیتش در مؤسسه فرهنگی اکو بوده است.
وی با تأکید بر اهمیت پاسداشت چهرههای علمی، فرهنگی و هنری، برگزاری آیینهای بزرگداشت را نه تنها احترام به شخص، بلکه ادای احترام به دانایی، حافظه و هویت فرهنگی جامعه دانست. او اظهار کرد که تجلیل از شخصیتهای اثرگذار، در حقیقت پاسداشت سرمایههای معنوی و فرهنگی یک ملت است؛ زیرا این افراد نقش مهمی در حفظ، تداوم و تقویت هویت و حافظه فرهنگی جامعه ایفا کردهاند.
موضوع سخنرانی شوکتعلی محمدی شاری، دبیر کانون ادبی فرهنگی کلمه، «از تلاش فرهنگی تا رشد فرهنگی» بود. به گفتۀ او، تحول و رشد فرهنگی، دستاورد برنامه و تلاش فرهنگی است. رشد و تحول فرهنگی زمینهها و عواملی دارد. تحول فرهنگی، به معنای چگونگی تغییر ارزشها، باورها و هنجارهای جوامع است. وی افزود؛ یکی از عوامل و زمینههای تحول فرهنگی، «اشاعۀ فرهنگی» است. اشاعۀ فرهنگی، به معنای ورود یک عنصر فرهنگی، از جامعهای به جامعۀ دیگر است. در عصر ما به دلیل رشد تند و تیز تکنولوژیهای ارتباطی مانند فضای دیجیتال و هوش مصنوعی، دیوارۀ چاچوبهای فرهنگی فروریخته و اشاعۀ فرهنگی از جوامع مختلف فراگیر شده است. یکی از چالشهای جدی فرهنگی، گسست یا شکاف نسلی است.گسست و شکاف نسلی، به معنای شکلگیری ارزشها، هنجارها و نمادهای جدید در نسل جدید است.
محمدی شاری، گسترش یا کاهش جمعیت را یکی از عوامل و زمینههای تحول فرهنگی دانست و از «شوک فرهنگی» نیز سخن گفت: «شوک فرهنگی زمانی رخ میدهد که جامعه احساس کند در محیط زندگیشان ناهمگونی بهوجود آمده است. هر قدر میان فرهنگی که انسان در آن زندگی میکند و فرهنگی که تازه وارد آن شده است، فاصله بیشتر باشد، شوک آن بیشتر خواهد بود.»
از نظر او، یکی از جدیترین زمینه و عامل تحول فرهنگی، مهاجرت است. محمدی شاری اذعان داشت:«در محیط مهاجرت، ما با هر چهار زمینه و عنصر تحول فرهنگی مواجه هستیم. اقلیت بزرگ جامعۀ مهاجرت در ایران، در هیچ برنامۀ جامعۀ میزبان به عنوان جامعۀ هدف دیده نمیشود. بیشتر نگاه امنیتی به پدیدۀ مهاجرت حاکم است. به همین دلیل، ظرفیتها و فرصتهای جامعۀ مهاجرت به دیده نمیآیند. اگر یک اقلیت بزرگ، بدون برنامه و رها شده باشد، بحرانهای بنیانبرانداز کشور مبدأ، سایۀ سنگین ناامیدی و ناامنی بر زندگی جامل مهاجرت گسترانده باشد. در مهاجرت درازدامن ما در ایران، تنها چراغی که کمسو تابیده و راه همدلی و نفوذ را در جامعۀ میزبان جستوجو کرده، تلاشهای نهادهای ادبی و پسانها، انجمنهای دانشجویی و فرهنگی بوده است. تلاشهای جامعۀ ادبی مهاجرت به دلیل شکلگیری زودتر، مؤثر بوده است. در سالهای اخیر زمینههای حضور جدی در رسانهها و رخدادهای ادبی، رسانهای و فرهنگی ایجاد کرده است. میتوان به برگزیده شدن شاعران مهاجر در جشنوارۀ بینالمللی شعر فجر، داوری و دبیری این جشنواره و برگزیده شدن در جشنوارۀ داستانی جلال و جشنوارههای ملی اشاره کرد.
او اشاره کرد: «بانو مهتاب ساحل، به دلیل آشنایی با جامعۀ ادبی و فضا و تلاشهای کانونهای ادبی در ایران مانند «در دری»، «خانه ادبیات افغانستان» و «کانون ادبی کلمه» زودتر وارد تلاشهای تأثیرگذار فرهنگی شد. همسویی و همکاری سه نهاد ریشهدار ادبی در مشهد، قم و تهران و نمایندگی افغانستان در «موسسۀ فرهنگی اکو» با مدیریت بانو ساحل، رخدادهای فرهنگی فاخری رقم زده شده است. تلاشهای پیگیر، گسترده، نوآورانه و دلسوزانۀ بانو ساحل، بر فضای تاریک ناامیدی متأثر از حاکمیت جهل در کشور در فضای مهاجرت، چراغ امید را روشن نگهداشت. تجلیل از بانو ساحل، افزون بر قدرشناسی از تلاشهای فرهنگی و ادبی ایشان است، جنبۀ «الگوسازی» دارد ، تا قدرشناسی به فرهنگ تبدیل شود.»
محمدحسین احمدی، هنرمند خوشنویس یکی دیگر از سخنرانان مراسم بود. احمدی ضمن قدردانی از نهادهای برگزارکننده، بر اهمیت پاسداشت چهرههای فرهنگی و ادبی و تداوم اینگونه محافل تأکید کرد و آن را تجلی احترام به فرهنگ، بهعنوان زیربنای رشد و پیشرفت هر جامعه، دانست. وی با اشاره به جایگاه مدیریت فرهنگی، این مسئولیت را رسالتی فراتر از یک وظیفه اداری توصیف کرد و نقش مدیران فرهنگی را در هدایت و تعالی جامعه بسیار مؤثر برشمرد.
وی با تجلیل از عملکرد مهتاب ساحل در دوره مسئولیت نمایندگی افغانستان در مؤسسه فرهنگی اکو، کارنامه ایشان را موفق و ارزشمند ارزیابی کرد و گفت: وی با بهرهگیری از ظرفیتهای فرهنگی و هنری مهاجران افغانستانی، نقش مؤثری در معرفی غنای فرهنگ و تمدن افغانستان در خانواده فرهنگی اکو ایفا کرده است.
احمدی، حمایت مستمر و دلسوزانه از هنرمندان مهاجر را از برجستهترین ویژگیهای مهتاب ساحل دانست و افزود که حضور فعال در برنامهها و نمایشگاههای هنری، حتی در روزهای تعطیل، و نیز فراهمسازی زمینه برگزاری نمایشگاهها و گسترش همکاری با نهادهای مختلف برای حمایت از هنرمندان، از مهمترین اقدامات ماندگار ایشان به شمار میرود. وی این حمایتها را در تقویت انگیزه، تابآوری و استمرار فعالیت هنرمندان مهاجر مؤثر دانست و از خدمات فرهنگی بانو مهتاب ساحل قدردانی کرد و برای ایشان آرزوی سلامتی و موفقیت روزافزون داشت.
مهتاب ساحل، بعد از حضور در جایگاه، ضمن قدردانی از تلاشهای هر دو نهاد در بخشی از سخنان خود چنین گفت:« آن روزها افغانستان هنوز جمهوری بود. این مسئولیت را تنها با یک آرزو پذیرفتم؛ اینکه هر جا نام افغانستان برده میشود، مردم فقط جنگ، رنج و بحران را به یاد نیاورند، بلکه شعر، موسیقی، هنر، تمدن و فرهنگ این سرزمین نیز در ذهنشان زنده شود. بعدها بسیاری از چیزها تغییر کرد؛ اما یک چیز برای من تغییر نکرد؛ احساس مسئولیتی که نسبت به فرهنگ افغانستان داشتم. تلاش کردم، با هر آنچه در توان داشتم، این صدا خاموش نشود.
در این چهار سال و چند ماه، نزدیک به هشتاد برنامه و فعالیت فرهنگی در میز افغانستان اکو برگزار شد؛ از شبهای فرهنگی افغانستان، آیینهای نوروز و یلدا، نمایشگاههای هنری و نشستهای ادبی گرفته تا تهیه بانک اطلاعاتی شاعران، نویسندگان، هنرمندان و فرهیختگان افغانستان، بانک رسانههای فرهنگی و نیز آرشیوی از آیینها و سنتهای سرزمینم.
هدفم این بود که اگر روزی من در آنجا نباشم، افغانستان همچنان حضور داشته باشد؛ نه فقط با نامش، بلکه با فرهنگ، هنر، ادبیات و حافظه تاریخیاش.»
مهتاب ساحل بعد از بیان برخی خاطرات خود از روزهای حضور در مؤسسه فرهنگی اکو، چنین گفت: «اگر از من بپرسند مهمترین معنای این چهار سال چه بود، خواهم گفت: در روزگاری که زنان افغانستان از ابتداییترین حقوق خود محروم شدند، این افتخار را داشتم که به عنوان یک زن افغانستانی، فرهنگ سرزمینم را در منطقه اکو نمایندگی کنم. این مأموریت را در دوره جمهوری آغاز کردم و در دورهای به پایان میرسانم که برای بسیاری از زنان افغانستان، ادامه چنین مسؤولیتی تقریباً ناممکن شده است.و اگر بپرسند در آن سالهای دشوار چه چیزی مرا استوار نگه داشت، فقط یک پاسخ دارم؛ یاد زنان و مادران افغانستان. همانهایی که هر روز به من میآموختند میتوان در دل تاریکی ایستاد، امید را زنده نگه داشت و از راهی که به آن باور داری، دست نکشید. شاید به همین دلیل است که همیشه باور داشتهام زنان، از استوارترین پاسداران فرهنگ و تمدن یک جامعهاند.»
وی همچنین اشاره کرد:«من باور دارم که فرهنگ، آخرین سنگر یک ملت است؛ سنگری که حافظه، هویت و بقای آن ملت را حفظ میکند. تا وقتی شعر سروده میشود، تا وقتی موسیقی نواخته میشود و تا وقتی مادری برای فرزندش لالایی میخواند، هیچکس نمیتواند فرهنگ یک سرزمین را از حافظه تاریخ پاک کند. امیدوارم روزی فرا برسد که نام افغانستان، پیش از هر چیز، با فرهنگ، هنر، دانایی و صلح شناخته شود.»
در این مراسم، محسن سعیدی، عارف جعفری،احمد شهریار، شاهولی شاخص، نورعلی حسن، حسن محقق، حمیدالله اسدی و سیدمبین محمودی و دیگر شاعران جوان شعر خواندند. پنجاه و نهمین حلقه ماه با اهدای کتاب به مهتاب ساحل به پایان رسید.
گزارش تصویری:
عکاس: اسدالله خالقی
